Zamek przeszedł drogę od strażnicy do muzeum

Zamek ma ponad 700-letnią historię, związaną z położeniem miasta na dawnym, strategicznym pograniczu prusko-mazowieckim. W 1306 roku Zakon krzyżacki wzniósł na terenie Działdowa pierwszą warownię obronną, przekształcając dawną strażnicę związaną z pruskim grodziskiem ziemno-drewnianym.

Po nadaniu miastu przywileju lokacyjnego 14 sierpnia 1344 roku Krzyżacy rozpoczęli budowę murowanego, ceglanego zamku. Powstał na wzgórzu otoczonym z trzech stron doliną Nidy. Czworoboczny dom główny podzielono na trzy części.

Na reprezentacyjnym pierwszym piętrze znajdowały się kaplica, refektarz i izba administracyjna, zwana później pisarią. Parter służył celom mieszkalnym i gospodarczym.

Po ataku wojsk litewskich Kiejstuta w 1376 roku Zakon wzmocnił fortyfikacje, mury obronne i basztę bramną, a także usypał pas ziemi z palisadą. W 1383 roku zamek uzyskał rangę wójtowską, co wiązało się z rozbudową skrzydeł północno-wschodniego i południowo-zachodniego o zaplecze gospodarcze, kuchnię i pomieszczenia mieszkalne. Jeszcze przed bitwą pod Grunwaldem wszystkie budynki podwyższono o kondygnację spichlerzową, a dziedziniec wybrukowano.

W 1410 roku zamek bez trudu zdobyły wojska Władysława Jagiełły, ale jeszcze w tym samym roku odbili go Krzyżacy. Warownia wielokrotnie zmieniała właścicieli podczas wojen w 1414 i 1422 roku oraz wojny trzynastoletniej; ostatecznie, na mocy II pokoju toruńskiego z 1466 roku, weszła w skład Prus Zakonnych. Polacy zdobyli twierdzę podczas wojny pruskiej w 1520 roku, a po hołdzie pruskim w 1525 roku zamek, jako część Prus Książęcych, stał się lennem Polski zarządzanym przez starostów księcia Albrechta.

W okresie książęcym zamek pozostawał w dobrym stanie. W 1583 roku z inicjatywy księcia Jerzego Fryderyka przebudowano go w stylu renesansowym, a zimą 1655–1656 roku, podczas potopu szwedzkiego, stacjonował tam król Karol X Gustaw.

Z czasem, między innymi z powodu rzadkiej obecności zarządców i zniszczeń wojennych, zamek podupadł. Po najeździe Szwedów w 1703 roku zaczął pełnić funkcje zakładu gospodarczego i magazynów. Wojny napoleońskie przyniosły dalszą ruinę i zniszczenie dokumentów. Stan budowli pogorszyło zawalenie się stropu w 1823 roku, rozbiórka bocznych skrzydeł w XIX wieku oraz wielki pożar dachu w 1868 roku.

Zamek przez ponad 40 lat stał bez dachu; jego pokrycie odbudowano w latach 1910–1911. Od 1915 roku kaplica zamkowa służyła jako kościół ewangelicki. Podczas II wojny światowej Niemcy rozebrali północną basztę i przebudowali teren przedzamcza, a w styczniu 1945 roku obiekt ucierpiał w wyniku rosyjskiego ostrzału.

Od 2004 roku w nowo powstałym skrzydle mieści się Urząd Miasta. Po generalnym remoncie głównego budynku w 2018 roku zaadaptowano go na siedzibę Muzeum Pogranicza w Działdowie. Od września 2018 roku można tam oglądać wystawę „Działdowo – miasto i ludzie dawnego pogranicza”. Historia zamku została przedstawiona na podstawie artykułu kustosza Muzeum Pogranicza.

_{Źródło: Urząd Miasta Działdowo}